Επιβάλλεται μια διευκρίνιση: Δεν είναι απαραίτητο κάθε γυναίκα συγγραφέας να εντάσσεται στη γυναικεία γραφή, καθώς αυτή δεν αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό του φύλου, αλλά επιλογή ενός ιδιαίτερου τρόπου έκφρασης
Οι φεμινίστριες Hélène Cixous, Luce Irigaray και Julia Kristeva από νωρίς υποστήριξαν ότι οι γυναίκες μπορούν να δημιουργήσουν μια διαφορετική «λογοτεχνική γλώσσα», απελευθερωμένη από την ανδρική κυριαρχία, που θα χαρακτηρίζεται από ρευστότητα και συνειρμικότητα της γραφής, που δεν περιορίζεται από γραμμικές, λογικές ή αυστηρά καθορισμένες δομές, αλλά συνδέεται με την «κυκλικότητα» και τον συνειρμικό λόγο, έναν τρόπο που υποδηλώνει την πολυπλοκότητα της γυναικείας εμπειρίας. Ακόμα αυτή η «λογοτεχνική γλώσσα» θα εστιάζει στο σώμα και τις αισθήσεις, θα «γράφει το σώμα» σύμφωνα με τη Cixous, καθώς η γυναικεία εμπειρία εκφράζεται διά της σωματικότητας, των αισθήσεων και της φυσικότητας.
Το σώμα γίνεται κεντρικό στη δημιουργία νοήματος, σε αντίθεση με τη λογική και την αυστηρή γλώσσα της ανδρικής γραφής. Ετσι, ο όρος «γυναικεία γραφή» εμφανίζεται για πρώτη φορά στη δεκαετία του 1970, κυρίως στο πλαίσιο της φεμινιστικής θεωρίας και της λογοτεχνικής κριτικής και σε ευθεία σύνδεση με τα φεμινιστικά μαχητικά κινήματα. Προέκυψε στο πλαίσιο της γαλλικής φεμινιστικής θεωρίας και σύντομα επηρέασε τη φεμινιστική σκέψη και σε άλλες χώρες, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αγγλία. Αναφέρεται σε σύνολο λογοτεχνικών και εκφραστικών χαρακτηριστικών, τα οποία θεωρούνται ιδιαίτερα συνδεδεμένα με τη θηλυκή εμπειρία και την υποκειμενικότητα και έχει στόχο την υπέρβαση ή/και την ανατροπή της πατριαρχικής λογοτεχνίας, καθώς συχνά υπονομεύουν παραδοσιακά λογοτεχνικά μοτίβα, όπως ο ηρωισμός, η ιεραρχία, η κυριαρχία, προτείνοντας νέους τρόπους αφήγησης και έκφρασης. Στο πλαίσιό της οι γυναικείες φωνές δεν παρουσιάζονται μονοδιάστατα. Αντίθετα, οι ιστορίες ενσωματώνουν πολλαπλές προοπτικές, φωνές και αφηγήσεις, αντικατοπτρίζοντας τη συλλογική εμπειρία.
Η «γυναικεία γραφή» είναι έννοια πολυσύνθετη και εξαρτάται από το κοινωνικό, πολιτισμικό και θεωρητικό πλαίσιο εντός του οποίου εξετάζεται κάθε φορά. Αποτελεί μέρος της φεμινιστικής κριτικής στη λογοτεχνία, καθώς και της απαίτησης για αναγνώριση της διαφορετικότητας στη λογοτεχνική παραγωγή.
Αναφέρεται σε έναν τρόπο γραφής που: α. Εκφράζει τη γυναικεία εμπειρία: Εστιάζει στις εμπειρίες, τις προοπτικές και τα συναισθήματα των γυναικών, συχνά παραβλέποντας παραδοσιακές ανδρικές οπτικές. β. Απορρίπτει τις πατριαρχικές δομές: Αμφισβητεί ιδιαίτερα τις κυρίαρχες λογοτεχνικές φόρμες που θεωρούνται ανδροκεντρικές. γ. Διαρρηγνύει τις συμβατικές γλωσσικές δομές: Συχνά πειραματίζεται με τη γλώσσα, τις αφηγηματικές τεχνικές και τη μορφή για να εκφράσει συναισθήματα και ιδέες πέρα από τις συμβατικές αφηγηματικές δομές, ενώ επικεντρώνεται σε θέματα που αφορούν τη γυναικεία ταυτότητα, τη σεξουαλικότητα, τον ρόλο της γυναίκας στην κοινωνία και την αποδοχή της διαφορετικότητας. Αρκετές φορές αντλεί περιεχόμενο από τις εμπειρίες της καθημερινότητας, αναδεικνύοντας την οικιακή ζωή, τη μητρότητα, τις σχέσεις και τις συναισθηματικές διακυμάνσεις, αλλά ταυτόχρονα εξετάζει τη σχέση μεταξύ γυναικών και εξουσίας, τόσο σε προσωπικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Ακόμα, όχι σπάνια, εκφράζει την ανάγκη των γυναικών να ακουστούν, μέσα σε ένα περιβάλλον που συχνά καταπνίγει τις γυναικείες φωνές, ενώ κάποτε αναζητά μια βαθύτερη σχέση με τη φύση και τον κύκλο της ζωής.
Στο σημείο αυτό επιβάλλεται μια διευκρίνιση: Δεν είναι απαραίτητο κάθε γυναίκα συγγραφέας να εντάσσεται στη γυναικεία γραφή, καθώς αυτή δεν αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό του φύλου, αλλά επιλογή ενός ιδιαίτερου τρόπου έκφρασης. Η γυναικεία γραφή σε μια συγγραφέα αναγνωρίζεται στο περιεχόμενο, τη μορφή και την προσέγγιση της αφήγησης που υιοθετεί. Συχνά χαρακτηρίζεται από Ρευστή αφήγηση: Αντί για αυστηρή γραμμικότητα, η αφήγηση μπορεί να ακολουθεί συνειρμούς, όνειρα ή αναμνήσεις. Υποκειμενικότητα: Η ιστορία συχνά διηγείται μέσα από την υποκειμενική εμπειρία του χαρακτήρα, δίνοντας έμφαση στα εσωτερικά συναισθήματα και τις σκέψεις. Πολυφωνία: Μπορεί να περιλαμβάνει πολλές φωνές και αφηγήτριες, αναδεικνύοντας τη συλλογικότητα και την ποικιλομορφία της γυναικείας εμπειρίας. Συμβολισμό: Συχνά χρησιμοποιούνται συμβολικές εικόνες που σχετίζονται με το σώμα, τη φύση ή τις αισθήσεις. Ταυτόχρονα μπορεί η γλώσσα στη γυναικεία γραφή να είναι Ρυθμική και ποιητική: Επιδιώκει την έκφραση του ανείπωτου μέσα από μια λυρική προσέγγιση. Πολυδιάστατη: Αποφεύγει τη μονοσήμαντη και «αντικειμενική» γλώσσα, υιοθετώντας μια προσέγγιση που εμπλέκει το συναίσθημα και το σώμα. Διασπαστική: Μπορεί να «σπάει» τις κανονικές δομές γραφής, αμφισβητώντας τη λογική τάξη της παραδοσιακής αφήγησης.
Με δυο λόγια, η γυναικεία γραφή σε μια συγγραφέα δεν εντοπίζεται απλώς στη θεματολογία, αλλά στον τρόπο που αυτή πλάθεται: στη γλώσσα, στη μορφή και στις επιλογές αφήγησης. Πρόκειται για μια ευαίσθητη και πολυδιάστατη δημιουργική διαδικασία που επιχειρεί να εκφράσει όσα συχνά παραμένουν αφανή ή περιθωριακά στην παραδοσιακή, ανδροκεντρική λογοτεχνία.
Ωστόσο, η αντίληψη περί γυναικείας γραφής δεν γίνεται καθολικά αποδεκτή από τις φεμινίστριες, καθώς δεν υπάρχει συμφωνία σχετικά με το αν είναι χρήσιμος ή περιοριστικός ο όρος.
Οι αντιπαραθέσεις περιστρέφονται γύρω από την έννοια του φύλου στη γλώσσα, τη λογοτεχνία και τη δημιουργικότητα, καθώς και τον κίνδυνο της ουσιοκρατίας (essentialism). Εκείνες που αποδέχονται την ύπαρξης της γυναικείας γραφής θεωρούν ότι αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα της γυναικείας εμπειρίας και της υποκειμενικότητας που δεν μπορεί να εκφραστεί πλήρως μέσα από τις παραδοσιακές ανδρικές αφηγηματικές φόρμες.
Αναδεικνύει το «άγραφο» ή το «αφανές» των γυναικών στη λογοτεχνία και την ιστορία, αποδομεί την πατριαρχική γλώσσα, καθώς προτείνει έναν ρευστό, ποιητικό και σωματικό τρόπο γραφής που αμφισβητεί τις παγιωμένες νόρμες, προάγει την πολιτισμική και λογοτεχνική πολυμορφία, διαθέτει ισχυρή πολιτική διάσταση, αφού αποτελεί μορφή αντίστασης στις πατριαρχικές δομές, επιτρέποντας στις γυναίκες να οικειοποιηθούν τον λόγο και την αφήγηση και τέλος, βασίζεται στην άποψη ότι το προσωπικό είναι πολιτικό και ότι η θηλυκή προσωπική εμπειρία είναι και πολιτική. Από την άλλη, εκείνες που αρνούνται την ύπαρξης της γυναικείας γραφής επισημαίνουν τον κίνδυνο της ουσιοκρατίας (essentialism), της αγνόησης της ποικιλομορφίας, εφόσον η γυναικεία εμπειρία δεν είναι ενιαία (Γυναίκες από διαφορετικές κουλτούρες, τάξεις, φυλές ή σεξουαλικότητες έχουν διαφορετικές εμπειρίες και η έννοια της γυναικείας γραφής μπορεί να τις ομογενοποιεί), υποτίμησης της ατομικότητας, σε συνδυασμό με έντονη αντίθεση στην ιδέα της κατασκευής μιας «γυναικείας» γλώσσας κ.λπ.
Η απάντηση στις όποιες ενστάσεις είναι πως η γυναικεία γραφή δεν αποτελεί μόνο έναν τρόπο γραφής, αλλά είναι παράλληλα και ένας τρόπος αναζήτησης της ταυτότητας, ένας τρόπος αντίστασης στις έμφυλες ανισότητες και αναδιαμόρφωσης της λογοτεχνικής έκφρασης.
Η γυναικεία γραφή ενσωματώνει συχνά το προσωπικό ως πολιτικό. Συγγραφείς όπως η Βιρτζίνια Γουλφ, η Μάργκαρετ Ατγουντ και η Ελένα Φεράντε, η Ολγα Μπρούμας λ.χ. αντλούν από προσωπικές εμπειρίες ή διερευνούν τις ζωές των γυναικών σε συγκεκριμένα κοινωνικά και ιστορικά πλαίσια ή αναδεικνύουν τον γυναικείο ψυχισμό και τη ρευστότητα της θηλυκής συνείδησης. Και προφανώς η γραφή τους είναι συνειδητά «γυναικεία».
* Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου