εγώ Εβραία, λεσβία και φυματικιά,
σε αυτόν τον κόσμο, πέρα από φρίκη;
Κώστας Πασχίδης, Μιζερέρε
Αυτά φώναζε μια από τις μη κεντρικές ηρωίδες στο καμπαρέ Μιζερέρε, ένα θεατρικό αναβίωσης του προπολεμικού Βερολίνου, που ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο, το 2001, σε σκηνοθεσία Κώστα Τσιάνου, κλείνοντας το μάτι στο τέρας του απολυταρχισμού. Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα μετά την άνοδο του ναζισμού και εικοσιπέντε χρόνια μετά το βραχύβιο ανέβασμά του, θα απαντούσα στην οσονούπω άνεργη ηθοποιό του 1937 πως κι εγώ, χωρίς να είμαι ούτε Εβραία, ούτε λεσβία, ούτε φυματικιά —με όποια αναλογία μπορεί να γίνει στο εδώ και τώρα—, πιστέψτε με, στο δικό μας σύγχρονο αυτό καμπαρέ του αυταρχισμού, με μόνο όπλο τα όσα γράφω, δεν περιμένω τίποτε περισσότερο.
Με αφορμή λοιπόν, τα λόγια μιας γυναίκας που δεν έχει μέλλον εξαιτίας των ταυτοτήτων που της αποδίδονται, έρχομαι στο σήμερα για να εξετάσω πώς η γυναίκα καλλιτέχνης, εν προκειμένω η γυναίκα ποιήτρια, παραμένει εκτεθειμένη σε μηχανισμούς που επηρεάζουν όχι μόνο την πρόσληψη του έργου της, αλλά και την ίδια τη λογοτεχνική της παρουσία.
Διευκρινίζω εξαρχής ότι θα είχα πάρα πολλά να πω και από την προσωπική μου εμπειρία ως γυναίκα που ασχολείται με την ποίηση. Καθώς όμως όλες μας έχουμε, θαρρώ, να διηγηθούμε ιστορίες για δεινόσαυρους αναγνώστες που προτιμούν την εμφάνισή μας από τα γραπτά μας —τα οποία, παρεμπιπτόντως, σπανίως διαβάζουν επί της ουσίας—, στον λίγο χρόνο που διαθέτω, θα περιοριστώ στην κριτική αποτίμηση της γυναικείας ποίησης, ένα ζήτημα που με απασχόλησε ερευνητικά για περισσότερο από είκοσι χρόνια.
Ερχόμενη πιο κοντά στα κείμενα, ξεκαθαρίζω εν πρώτοις ότι, καθ’ όλη την υπό εξέταση περίοδο, δηλαδή από το 1974 έως το 2000, αλλά και σε αρκετές περιπτώσεις πριν και μετά από αυτήν, εντοπίζεται σημαντικός αριθμός κριτικών κειμένων που προσεγγίζουν με σοβαρότητα και επάρκεια τη γυναικεία ποίηση. Έχουν γραφτεί εξαιρετικά θετικά κείμενα, συχνά από σημαντικούς κριτικούς, οι οποίοι αντιμετώπισαν το έργο των ποιητριών επί ίσοις όροις — ένα εκ των ων ουκ άνευ ζητούμενο, που η Άλκης Θρύλος είχε, ήδη από τον μεσοπόλεμο, επιτακτικά θέσει.[1] Εν προκειμένω, όμως, καλούμαι να μιλήσω για τις περιπτώσεις που αποτυπώνουν τις έμφυλες ανισότητες στον κριτικό λόγο, στις οποίες αφιέρωσα εκατοντάδες σελίδες έρευνας.[2]
Οι έμφυλες προκαταλήψεις εντοπίζονται στη μακρά ιστορία της πρόσληψης της γυναικείας ποίησης, όπου η κριτική πολύ συχνά δεν αντιμετώπισε μόνο το έργο, αλλά και το φύλο εκείνης που το δημιούργησε. Ως απότοκος αυτών των μηχανισμών, ο κριτικός λόγος εξακολουθεί, σε αρκετές περιπτώσεις, να μετακινείται από το έργο στο πρόσωπο.
Ο πρώτος μηχανισμός είναι ο σεξισμός. Σε αρκετές περιπτώσεις, η κριτική μετακινείται από το ποίημα στο σώμα, στην προσωπική ζωή ή στην υποτιθέμενη ψυχολογία της ποιήτριας. Αντί να εξετάζεται η ποιητική λειτουργία του έργου, η γυναίκα δημιουργός παρουσιάζεται ως πρόσωπο που πρέπει να εξηγηθεί μέσα από την ταυτότητά του.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο ***, του οποίου η κριτική δεν περιορίζεται στην αξιολόγηση, αλλά μεταπίπτει σε έμφυλες κρίσεις για την αισθησιακή εμπειρία και το σώμα των υπό εξέταση ποιητριών. Το ερώτημα είναι απλό: θα χρησιμοποιούσε κανείς τα ίδια επιχειρήματα για έναν άνδρα ποιητή;
Ο δεύτερος μηχανισμός είναι ο διδακτισμός. Στον κριτικό λόγο συναντούμε συχνά περιπτώσεις όπου ο κριτικός δεν εμφανίζεται μόνον ως αναγνώστης ενός έργου, αλλά ως χειραγωγός της δημιουργού. Η ποιήτρια δεν κρίνεται απλώς για τις επιλογές της· καλείται να διορθωθεί, να περιοριστεί, να οδηγηθεί προς μια μορφή έκφρασης που ο κριτικός θεωρεί ορθότερη.
Η σχέση αυτή, δασκάλου και μαθήτριας, αποτυπώνεται σε πλήθος βιβλιοκρισιών της μεταπολεμικής περιόδου, όπου η ποιήτρια «οφείλει να ξεπεράσει» τις αδυναμίες της ή να κατακτήσει μια υποτιθέμενη ωριμότητα. Η κριτική μετατρέπεται έτσι από ερμηνεία σε κανονιστική υπόδειξη.
Δείγματα διδακτισμού εντοπίζονται και σε κείμενα των Καραντώνη, Φραγκόπουλου, ***, ***, ***, Καραβασίλη και Παλούκη. Ακόμη και νεότεροι κριτικοί, στα κείμενά τους για καταξιωμένες ποιήτριες, εμφανίζονται ενίοτε εκνευριστικά χειριστικοί, όπως συμβαίνει με τον ***, ο οποίος, στα τέλη της δεκαετίας του ’90, δεν αρκείται να αξιολογήσει απλώς, το έργο των Αγγελάκη-Ρουκ και Δημουλά, αλλά αναλαμβάνει να τους υποδείξει πώς πρέπει να γράφουν.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικές αποδεικνύονται οι περιπτώσεις όπου η κριτική στρέφεται σε δημοφιλείς ποιήτριες, σαν να αντιμετωπίζεται η απήχησή τους στο αναγνωστικό κοινό ως κάτι που πρέπει να ελεγχθεί ή να διορθωθεί. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι κριτικές του *** για τη Μαστοράκη και τη Γώγου και του *** για τη Λαϊνά. Ο διδακτισμός δεν περιορίζεται, ωστόσο, μόνο στον ανδρικό κριτικό λόγο· εμφανίζεται και σε κείμενα γυναικών για συναδέλφους τους, όπως στην περίπτωση της *** όταν αποτιμά ποιητικές συλλογές της Αθηνάς Παπαδάκη και της Μαρίας Κυρτζάκη.
Ο τρίτος μηχανισμός είναι η ειρωνεία. Όχι η ειρωνεία ως λογοτεχνικό εργαλείο, αλλά ως τρόπος αποδυνάμωσης. Η γυναίκα δημιουργός παρουσιάζεται συχνά ως φαινόμενο που χρειάζεται εξήγηση· η επιτυχία της, η δημόσια παρουσία της, ακόμη και η ίδια η φωνή της γίνονται αντικείμενο σχολιασμού.[3]
Από τα τέλη του 19ου αιώνα έως σήμερα, οι γυναίκες που γράφουν ποίηση εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό, ειρωνεία, διδακτισμό και προκαταλήψεις περί «γυναικείας ευαισθησίας», ενώ, ακόμη και στις ευνοϊκότερες περιπτώσεις, αξιολογούνται ως μια ιδιαίτερη κατηγορία δημιουργών. Και αυτό, από μόνο του, συνιστά ανισότητα.
Σταχυολογώ ενδεικτικά. Στην κριτική της μεταπολίτευσης, η γυναίκα ποιήτρια άλλοτε προπηλακίζεται ως ανοργασμική. Άλλοτε λοιδορείται μέσω επίκλησης στίχων του Χριστιανόπουλου:
θυσίασα τον ύπνο μου κυρία
για να διαβάσω τα ποιήματά σας
κι εκείνα μ’ αποκοίμισαν.[4]
Εδώ η ειρωνεία δεν στρέφεται μόνο κατά των ποιημάτων· στρέφεται κατά της ίδιας της ποιήτριας.
Άλλοτε η ποιήτρια νουθετείται, με έναν έντονα κανονιστικό διδακτισμό, για το πώς οφείλει να γράφει· κατηγορείται είτε ότι δεν έχει γνωρίσει επαρκώς τον έρωτα, επειδή στην ποίησή της κυριαρχεί «ο υμένας», είτε, αν διεκδικήσει τη σεξουαλική της ελευθερία, επειδή τόλμησε να περάσει στο «βαθύ λαρύγγι». Το πρόβλημα, τελικά, δεν είναι τι γράφει, αλλά ότι γράφει ως γυναίκα.
Άλλοτε, πάλι, οι γυναίκες συγγραφείς γίνονται συλλήβδην αντικείμενο ειρωνείας. Στο Αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας, ο ***, στο λήμμα «Γυναικεία λογοτεχνία», αναρωτιέται σκωπτικά: «Μα καλά, αυτά όλα κι όλα είχαν να εξομολογηθούν;». Και στο λήμμα «Σεξ» γίνεται ακόμη πιο δηκτικός απέναντι στις Ελληνίδες συγγραφείς, υπονοώντας ότι δεν έχουν ούτε εμπειρίες ούτε λόγο να μιλήσουν γι’ αυτές.[5]
Με μία λέξη, η γυναικεία δημιουργία δεν αντιμετωπίζεται ως λογοτεχνία, αλλά ως πρόβλημα προς σχολιασμό.
Η περίπτωση της Κικής Δημουλά δείχνει ότι οι μηχανισμοί αυτοί δεν εξαφανίζονται όταν μια ποιήτρια κατακτά την αναγνώριση· απλώς μεταμορφώνονται. Όταν η ποίησή της βγαίνει από τον στενό κύκλο των ειδικών και αποκτά ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, η συζήτηση παύει συχνά να αφορά το έργο της και μετατοπίζεται στην ίδια. Ψέγεται όχι για την ποίησή της, αλλά για τη δημοτικότητά της ως «επικοινωνιακό φαινόμενο»,[6] λοιδορείται ως μη λογία, ενώ τίθεται ειρωνικά το ερώτημα αν πρόκειται τελικά για τον «Harry Potter της ελληνικής ποίησης».[7]
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι και η ίδια η αναγνώρισή της συνοδεύεται από ένα βάρος ενοχής. Η πρόταση να γίνει η πρώτη γυναίκα μέλος της Ακαδημίας Αθηνών υπήρξε αναμφίβολα μια σημαντική στιγμή για τη γυναικεία δημιουργία. Ωστόσο, η ίδια, όταν εξήγησε την άρνησή της, μίλησε με τρόπο που αποκαλύπτει πόσο δύσκολο ήταν, ακόμη και για μια καταξιωμένη δημιουργό, να θεωρήσει αυτονόητη την παρουσία της σε έναν τόσο ισχυρό θεσμό.[8]
Μολονότι είχε αρνηθεί ήδη από τον Μάρτιο του 1997, στις επίμονες εκκλήσεις του Ματσανιώτη, να γίνει τακτικό μέλος της Ακαδημίας,[9] δηλαδή αρκετά χρόνια πριν από την εκλογή της, μετά τον θάνατό της κατηγορήθηκε, μεταξύ άλλων, ότι «με πολλή προθυμία» και «σπουδή» αποδέχθηκε την ακαδημαϊκή της ιδιότητα.[10] Απ’ όσο γνωρίζω, είναι η μόνη Ελληνίδα λογοτέχνις που δέχθηκε, μόλις είκοσι ημέρες μετά τον θάνατό της, ένα επικήδειο λιβελλογράφημα. «Σαν έτοιμος από καιρό», ο *** περίμενε να πεθάνει για να δημοσιεύσει ένα κείμενο που θα μπορούσε να εκνευρίσει ακόμη και τον Δαλάι Λάμα, στην πιο φεμινιστική του ίσως εκδοχή, και που περιέργως δεν σχολιάστηκε από κανέναν, από καμιά μας.[11]
Το ίδιο αποκαλυπτική είναι και η δημοσιογραφική πρόσληψη της εκτενούς συνομιλίας της Δημουλά με την Κυρτζάκη για τη γραφή. Από όσα είχαν ειπωθεί, συγκρατήθηκε μόνον ένας τίτλος που έμεινε χαρακτηριστικός: «Η Κική πλένει τα πιάτα…».[12]
Η μετατόπιση είναι αποκαλυπτική.
Από το έργο στο πρόσωπο. Και εδώ βρίσκεται, ίσως, το πιο επίμονο πρόβλημα: η γυναίκα ποιήτρια καλείται διαρκώς να περάσει μια δεύτερη δοκιμασία. Να αποδείξει ότι η θέση της δεν οφείλεται στην εύνοια, στην ιδιαιτερότητα του φύλου της ή σε μια συγκυρία.
Κλείνοντας, θα επιστρέψω στη φράση της ηρωίδας του Μιζερέρε.
Οι ταυτότητες που απαριθμεί δεν οδηγούν πια, ευτυχώς, σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Συνεχίζουν όμως να καθορίζουν, πολύ συχνά, τον τρόπο με τον οποίο διαβάζονται οι γυναίκες δημιουργοί.
Από το έργο στο πρόσωπο. Από την ποίηση στην καθημερινότητα.
Από τη δημιουργό στη γυναίκα δημιουργό.
Και κάπου εκεί καραδοκεί η αφορμή για χειραγώγηση…
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Άλκης Θρύλος, «Μυρτιώτισσας: Κίτρινες φλόγες», Ο αγώνας της γυναίκας, χρονιά Γ΄, τχ. 31 (Απρ. 1926), σ. 12. Βλ. και: Βασίλης Βασιλειάδης, «“Η κυρία Άλκη Θρύλα”: ένα εξαιρετικό όριο στη λογοτεχνική κριτική των γυναικών του μεσοπολέμου»· στο: Η ιδεολογία της λογοτεχνικής κριτικής του μεσοπολέμου για τη «γυναικεία» και την «ανδρική» λογοτεχνία, Ανέκδοτη διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ 2006, σ. 365-384: 365.
[2] Τα παραδείγματα που παρατίθενται εδώ αντλούνται από την εκτενή έρευνα και βιβλιογραφία που συγκεντρώνεται στους δύο τόμους του έργου μου: Δρέποντας τα όστρακα των διθυράμβων τους: 1974-2000: Μνείες, κρίσεις κι επικρίσεις για την ποίηση των Ελληνίδων, τόμ. Α΄ και Β΄, Ενύπνιο, 2023-2024. Για λόγους οικονομίας, αλλά και διακριτικότητας, αποφεύγονται στην παρούσα μορφή του κειμένου οι αναλυτικές βιβλιογραφικές παραπομπές και τα ονόματα σε ορισμένες επιμέρους περιπτώσεις. Η πλήρης τεκμηρίωση των παραδειγμάτων, καθώς και οι σχετικές βιβλιογραφικές αναφορές, περιλαμβάνονται στην εκτενή βιβλιογραφία των δύο τόμων. Η επιλογή αυτή υπαγορεύεται, μεταξύ άλλων, από την ανάγκη να προστατευθούν τα πρόσωπα και να μη μετατοπιστεί η συζήτηση από τον μηχανισμό που εξετάζεται στην έκθεση συγκεκριμένων προσώπων, ενώ παράλληλα συνδέεται με τα δικαιώματα που αφορούν την ήδη δημοσιευμένη δίτομη εργασία και τα οποία εξακολουθούν να ισχύουν.
[3] Θα πρέπει να επισημανθεί βέβαια και μια άλλη καθοριστική παράμετρος: η εξουσία της ίδιας της κριτικής φωνής. Δεν ασκεί εξουσία μόνον ένας άνδρας κριτικός πάνω σε μια γυναίκα ποιήτρια· την ασκεί όποιος διαθέτει ένα δημόσιο βήμα, μια στήλη σε μια μεγάλη εφημερίδα ή σε ένα αναγνωρισμένο έντυπο, τη δυνατότητα να διαμορφώνει την πρόσληψη ενός έργου και, τελικά, να καθορίζει σε κάποιον βαθμό πώς θα ακουστεί η φωνή του άλλου. Γι’ αυτό, το ζήτημα δεν πρέπει να περιοριστεί μόνο στο φύλο εκείνου ή εκείνης που κρίνει. Υπήρξαν και γυναίκες κριτικοί που άσκησαν ιδιαίτερα σκληρή, ακόμη και απαξιωτική, κριτική σε συναδέλφους τους. Τα παραδείγματα αυτά επιλέγω να μην τα ονοματίσω εδώ, όχι επειδή δεν υπάρχουν, αλλά επειδή δεν θέλω η συζήτηση να μετατοπιστεί από τον μηχανισμό στην έκθεση των προσώπων.
[4] Χρήστος Ηλιόπουλος, «Ματίνα Μόσχοβη, Υοσκύαμος – Νουμηνία», Διαβάζω, τχ. 302 (Ιανουάριος 1993), σ. 29-30: 30. Το παράθεμα του Χριστιανόπουλου, που παρεμπιπτόντως παραδίδεται με παραποιημένον —προφανώς εκ παραδρομής λόγω της από μνήμης παράθεσης— τον πρώτο στίχο σε «Παράτησα (αντί θυσίασα) τον ύπνο μου», είναι από τα Μικρά ποιήματα, 1960-1978, Διαγώνιος 1979· Ιανός [7η;]2016.
[5] ***, «Γυναικεία λογοτεχνία»· «Σεξ»· στο: Αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας, Νεφέλη 1994, σ. 30 και 95 αντίστοιχα.
[6] ***, «Το επικοινωνιακό φαινόμενο Κική Δημουλά», The Athens Review of Books (Ιούνιος 2014), τχ. 52, σ. 50-54.
[7] ***, «Οι δύο όψεις μιας δημοφιλούς ποίησης: Κική Δημουλά, Χλόη θερμοκηπίου», Ποίηση, τχ. 26 (φθινόπωρο-χειμώνας 2005), σ. 246-249.
[8] Κική Δημουλά, «Προτίμησα τη σιωπή από την Ακαδημία…» [Συνέντευξη στον Μάκη Δεληπέτρο], Απογευματινή, 26-3-1997.
[9] Νικ[όλαος] Ματσανιώτης, «Κριτήριο της δράσης μας η μακροβιότητα των ακαδημαϊκών» [Συνέντευξη στη Νινέττα Κοντράρου-Ρασσιά], Ελευθεροτυπία, 12-3-1997. Χαρακτηριστικά τα όσα σημεριώνει: «Ειδικά για την Δημουλά εγώ έχω να πω ότι λατρεύω την ποίησή της […] η δε Δημουλά αισθάνεται πως ο ποιητικός κόσμος της, στον οποίο είμαι βέβαιος ότι ζει σε οποιαδήποτε στιγμή του 24ώρου της, θα διαταραχθεί η αρμονία του από την είσοδό της στην Ακαδημία. Για έναν ποιητή αυτής της κλάσεως είναι κάτι που το καταλαβαίνω πολύ καλά, παρ’ όλο που μου στοιχίζει, να μην έχουμε ως πρώτη γυναίκα στην Ακαδημία την Κική Δημουλά. Θα ήταν ένα λαμπρό πρώτο βήμα» (οι υπογραμμίσεις του συγγραφέα).
[10] , *** «Το έργο και το όνομα: Με αφορμή την περίπτωση της Κικής Δημουλά», Ο αναγνώστης, 10 Μαρτίου 2020. Βλ. στην ηλεκτρονική διεύθυνση: ***. Να διευκρινίσουμε ότι το 1997, μετά την άρνηση της Δημουλά και του Αναγνωστάκη, τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών εκλέχτηκε η πεζογράφος Γαλάτεια Σαράντη. Σε σχέση με την Σαράντη, παραθέτουμε τα όσα σημειώνει ο ***, συγκρίνοντάς την με την Δημουλά: «Εδώ πρέπει να θυμίσω πως η Δημουλά δεν ήταν η πρώτη γυναίκα λογοτέχνιδα που εκλέχτηκε στην Ακαδημία Αθηνών. Είχε προηγηθεί η Γαλάτεια Σαράντη, ένα παράδειγμα αντίθετο από αυτό της Δημουλά. Η Γ. Σαράντη δεν είδε την εκλογή της στην Ακαδημία σαν ευκαιρία αυτοδιαφήμισης και προβολής. Δεν αλώνισε τα Μ.Μ., δεν έδειξε βουλιμία ν’ αποκτήσει δημόσια επιφάνεια χωρίς μέτρο, ούτε ακαδημαϊκό κύρος, ούτε κοινωνικό κύρος» (***, «Το έργο και το όνομα…», όπ.π.). Σχόλιον: ουδέν! Απλώς, επαναλαμβάνουμε, ότι όπως ξεκάθαρα δηλώνει ο Ματσανιώτης, η αρχική πρόταση είχε γίνει στην Δημουλά και στον Αναγνωστάκη, που αρνήθηκαν, ώστε να ακολουθήσει, στη συνέχεια, η Σαράντη (Ματσανιώτης, «Κριτήριο της δράσης μας η μακροβιότητα των ακαδημαϊκών», Ελευθεροτυπία, 12-3-1997, όπ.π.).
[11] ****, «Το έργο και το όνομα: Με αφορμή την περίπτωση της Κικής Δημουλά», όπ.π. Παρά τη σοβαρότητα του εγχειρήματος, η δήθεν σύνοψη της κριτικογραφίας της Δημουλά από τον ***, αποδεικνύεται ιδιαίτερα πρόχειρη, και με εμφανώς μεροληπτική την επιλογή των παραθεμάτων, ίσα-ίσα για να αποδείξει τον «συλλογισμό» του, παραλείποντας σημαντικά κείμενα αναφοράς. Θα αναφέρουμε δειγματοληπτικά, κάποια από τα αντιπροσωπευτικά ανδρών κριτικών, που εκπροσωπούν αδιαμφισβήτητα τη θεσμική κριτική και καλύπτουν όλο το φάσμα της πορείας της. Συγκεκριμένα, ο ***, μαζί με δεκάδες άλλα εξίσου σημαντικά κείμενα, αποσιωπά τα εξής: την κριτική του Χάρη για την πρώτη της συλλογή Ποιήματα, ως Κική Χρ. Ράδου, που την συστήνει ως «Μια νέα ποιήτρια, που μας υποχρεώνει να την προσέξουμε με την άκρα, με την σχεδόν άρρωστη ευαισθησία της» (Ελευθερία, 16-2-1952)· το άρθρο του Φωκά: «Κική Δημουλά, Το λίγο του κόσμου, Επιτέλους λίγη ποίηση» (Η Καθημερινή, 15-9-1974)· τη μονογραφία του Μαρκίδη (Είναι και ποτέ. Ερμηνευτική πρόσβαση στα ποιήματα της Κ. Δημουλά, Έρασμος 1989)· τα ύστερα κείμενα των Βαγενά και Ζήρα (Βλ. Νάσος Βαγενάς, «Ο οικονομικός λόγος της Κικής Δημουλά», Νέα Ευθύνη, τχ. 24, Ιούλιος-Αύγουστος 2014, σ. 423-427· και: Αλέξης Ζήρας, «Η ποίηση της Κικής Δημουλά ως άρνηση του υψηλού νοήματος», Νέα Ευθύνη, τχ. 24, Ιούλιος-Αύγουστος 2014, όπ.π., σ. 431-435)· αλλά και την πολύ παλιότερη, αρνητική κατά βάση, βιβλιοκρισία του Λιγνάδη για το Επί τα ίχνη (Νέα πορεία, τχ. 107-108, Ιαν.-Φεβρ. 1964, σ. 76-77), που μάλλον θα τον εξυπηρετούσε για να «επιχειρηματολογήσει» περί την πρώιμη αποδόμησή της. Κατά πώς φαίνεται όμως, δεν θέλησε να την έχει υπ’ όψιν του, όπως δεν είχε υπ’ όψιν του και τόσα άλλα κείμενα για την ποιήτρια, και κυρίως, όπως ο ίδιος δεν θέλησε —ή δεν μπόρεσε;— ποτέ επί της ουσίας να την διαβάσει.
[12] Ανυπόγραφο [= ***], «Η Κική πλένει τα πιάτα…», Ελευθεροτυπία, 29-12-1997.
Η Αριστέα Παπαλεξάνδρου γεννήθηκε το 1970 στο Αμβούργο. Σπούδασε μουσική και μεσαιωνική - νεοελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές: "Δύο όνειρα πριν" (Μανδραγόρας 2000), "Άλλοτε αλλού" (Νεφέλη 2004), "Ωδικά πτηνά" (Τυπωθήτω, 2008), "Υπογείως" (Τυπωθήτω, 2012), "Μας προσπερνά" (Κέδρος, 2015). Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.


