Όταν μιλάμε για σεξισμό στη λογοτεχνία το μυαλό μας συνήθως πηγαίνει σε άντρες συγγραφείς που αναπαράγουν δημοφιλείς σεξιστικές αντιλήψεις και παρουσιάζουν τις ερωτικές σχέσεις με τρόπο παρωχημένο - η πραγματικότητα όμως είναι αρκετά πιο σύνθετη.
Στις μέρες μας σημειώνεται παγκοσμίως εμπορική επιτυχία βιβλίων που ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με το θέμα του έρωτα ακολουθώντας κάποιες απλές συνταγές. Στις αγγλόφωνες χώρες χρησιμοποιείται για τα αναγνώσματα που εστιάζουν στα θέματα των ερωτικών σχέσεων αναπαράγοντας ρομαντικά στερεότυπα, ο όρος Ροζ Λογοτεχνία (Pink Lit.) Στα ρομάντζα της παραλογοτεχνίας που είναι στην πλειονότητά τους γραμμένα από γυναίκες και απευθύνονται κυρίως σε γυναικείο κοινό, ο έρωτας προβάλλεται με τρόπο μονοδιάστατο και απλοϊκό ως το μέσο που θα λύσει μαγικά όλα τα προβλήματα της ηρωίδας, οδηγώντας την στην απόλυτη ευτυχία.
Mπορεί να μην το συνειδητοποιούμε αλλά, όπως αναφέρω στο δοκίμιό μου Η επέλαση της ροζ λογοτεχνίας (Gutenberg, 2013), η εξάπλωση της ροζ λογοτεχνίας συμβάλλει στην υιοθέτηση συντηρητικών, σεξιστικών ιδεών από εκατομμύρια γυναίκες. Τα ροζ βιβλία αποτελούν τμήμα μιας ευρύτερης κουλτούρας που στοχεύει το γυναικείο κοινό μαζί με τα περιοδικά μόδας, τα βιβλία αυτοβοήθειας, τις τηλεοπτικές εκπομπές της πρωινής ζώνης, και τις ρομαντικές κομεντί: όλα αυτά είναι προϊόντα της ροζ κουλτούρας και αποτελούν εξαιρετικά επιτυχημένους τρόπους διάδοσης νέο-φιλελεύθερων κοινωνικών και οικονομικών ιδεών, σύμφωνα με τις οποίες ο παραδοσιακός φεμινισμός έχει ξεπεραστεί αφού υποτίθεται πως πλέον κάθε γυναίκα είναι ελεύθερη να επιλέγει αδέσμευτα και να καταναλώνει απρόσκοπτα ό,τι προτιμά από τα διάφορα life styles που προσφέρει απλόχερα ο σύγχρονος καπιταλισμός.
Η νεαρή γυναίκα καριέρας που πριν καταλήξει στο γάμο απολαμβάνει μια σειρά από ερωτικές σεξουαλικές περιπέτειες, ένα ‘υπόδειγμα’ που διαδόθηκε κατά το κλείσιμο του 20ου αιώνα στη ροζ αφηγηματογραφία, αποτελεί πλέον παγκόσμιο πρότυπο λογοτεχνικής ηρωίδας . Μπορεί η πρώτη μας εντύπωση να είναι ότι πρόκειται για ένα σχήμα προοδευτικό ή απελευθερωτικό για τη γυναίκα, μα στην ουσία μιλάμε για την πιο συνηθισμένη, συντηρητική επιλογή αφού ο στόχος της ηρωίδας σε αυτού του είδους τα αναγνώσματα είναι πάντα ο «καλός γάμος». Ένα παράδειγμα ενός ιδιαιτέρως επιτυχημένου ροζ προϊόντος που ακολουθεί ακριβώς αυτό το καλούπι είναι το γνωστό σε όλες μας βιβλίο «Το Σεξ και η Πόλη» (Sex and the city, Candace Bushnell, 1996) που στη συνέχεια έγινε τηλεοπτικό σήριαλ και πέρασε και στον κινηματογράφο.
Η ροζ λογοτεχνία γνωρίζει πρωτοφανή επιτυχία από τη Λατινική Αμερική ως την Ιαπωνία και από την Ινδία έως την Ανατολική Ευρώπη. Η Κίνα έχει προστεθεί τις δύο τελευταίες δεκαετίες στις χώρες όπου το γυναικείο αναγνωστικό κοινό καταναλώνει ακόρεστα ροζ βιβλία.
Η αντίληψη ότι τα ροζ βιβλία στοχεύουν μόνο γυναίκες χαμηλής οικονομικής ‘επιφάνειας’ δεν επαληθεύεται στις μέρες μας από τα δεδομένα της αγοράς. Η αλήθεια είναι ότι κατά τον 18ο αιώνα όπου άρχισαν να παράγονται συστηματικά, τα ρομάντζα απευθύνονταν σε εργαζόμενες κοπέλες που δεν είχαν καλή εκπαίδευση, δεν είχαν πάντα την ευκαιρία να τελειώσουν το σχολείο – σε κορίτσια που δούλευαν σε βιοτεχνίες, εργοστάσια, ή ως παραδουλεύτρες και είχαν μεγάλη ανάγκη να πιστέψουν ένα παραμύθι και να ελπίζουν ότι ως δια μαγείας ένας άντρας θα αλλάξει από τη μια μέρα στην άλλη τη ζωή τους.
Σήμερα όμως η έρευνα μας δείχνει ότι η ερωτική παραλογοτεχνία απευθύνεται εμπορικά σε όλες τις γυναίκες, -η επιθετική διαφήμιση έχει φροντίσει για αυτό- με αποτέλεσμα γυναίκες κάθε ηλικίας, φυλής, καταγωγής, σεξουαλικότητας, κοινωνικής τάξης, επαγγελματικής κάστας, μόρφωσης και ιδεολογίας να διαβάζουν συστηματικά ροζ παραλογοτεχνία.
Για να δούμε όμως πως μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα λογοτεχνικά από τα παραλογοτεχνικά κείμενα.
1. Ένας γενικός κανόνας είναι ότι εξετάζουμε τη γλώσσα που στην περίπτωση της παραλογοτεχνίας είναι ακαλλιέργητη, αδούλευτη, πρόχειρη, γεμάτη κλισέ εκφράσεις- με άλλα λόγια δεν είναι λογοτεχνική. Πρόκειται επίσης για κείμενα που συνήθως αποτελούνται από μακροσκελείς έως ακατάσχετους, και προχειρογραμμένους διαλόγους.
2. Στην καλή λογοτεχνία ο έρωτας παρουσιάζεται δίχως ωραιοποίηση, απογυμνωμένος από κληρονομημένες φαντασιώσεις ολοκληρωτικής ευτυχίας που στηρίζονται σε σεξιστικές αντιλήψεις για το τι είναι ικανή αλλά και τι οφείλει να κάνει μια γυναίκα που αναζητά σύντροφο. Ο έρωτας απεικονίζεται αντίθετα με τις δυσκολίες του, τα αδιέξοδα, τις εξαρτήσεις και τις ματαιωμένες προσδοκίες. Εκεί που η παραλογοτεχνία λειτουργεί σαν επικίνδυνο ηρεμιστικό που εμποδίζει τις αναγνώστριες να κατανοήσουν όχι μόνο την πραγματικότητα αλλά και τον ίδιο τους τον εαυτό, η λογοτεχνία αφυπνίζει συμβάλλοντας με τον τρόπο της στον αγώνα υπέρ της γυναικείας χειραφέτησης.
3. Ένα από τα πιο συχνά επαναλαμβανόμενα σεξιστικά στερεότυπα στην παραλογοτεχνία είναι η φυσικοποίηση, ακόμα και η ωραιοποίηση του υποτιθέμενου αγεφύρωτου χάσματος ανάμεσα στο γυναικείο και το αντρικό φύλο. Ο άντρας παρουσιάζεται στα βιβλία αυτά ως το απόλυτο μυστηριώδες «άλλο» που η γυναίκα αναλαμβάνει να πλησιάσει, να ερμηνεύσει τη συμπεριφορά του, να κατανοήσει τις ανάγκες και τις επιθυμίες του, και να τον αλλάξει υποτίθεται προς όφελός του, ή έστω προς όφελος της σχέσης.
Στην καλή λογοτεχνία, αντιθέτως, ο άντρας παρουσιάζεται με τις αδυναμίες, τις ανασφάλειες , τα ψυχικά του τραύματα, όπως και η γυναίκα. Εδώ οι έντονες διαφορές στη συμπεριφορά μεταξύ γυναικών και ανδρών πηγάζουν περισσότερο από τη διαφορετική κοινωνικοποίηση που έχουν υποστεί τα κορίτσια και τα αγόρια και λιγότερο από τη βιολογία.
4. Στη ροζ παραλογοτεχνία ο τρόπος με τον οποίο κατασκευάζεται η γυναικεία ταυτότητα είναι προβληματικός καθώς η γυναίκα ετεροπροσδιορίζεται: η ευτυχία της, η κοινωνική επιβεβαίωση, η αξία της η ίδια είναι άμεσα συνδεδεμένα με την ικανότητά της να βρει και να κρατήσει έναν αξιόλογο άντρα. Η κατάκτηση του εκλεκτού της με όπλα την ομορφιά, την καλοσύνη, την ανιδιοτέλεια και τις υψηλές ηθικές αξίες της ηρωίδας δεν είναι καθόλου εύκολη. Στην εποχή μας είναι αναμενόμενο η γυναίκα να έχει ερωτικές εμπειρίες πριν τον γάμο, οπότε η ηρωίδα δεν μπορεί πλέον να προσφέρει την αγνότητά της όπως στο παρελθόν, οπότε η σύγχρονη σταχτοπούτα μας θα πρέπει να πείσει τον πρίγκιπά της ότι δεν τον θέλει για την περιουσία ή την κοινωνική του θέση, αλλά γιατί τον ερωτεύθηκε, θα πρέπει δηλαδή να αποδείξει την ειλικρίνεια των προθέσεών της.
Ας μην ξεχνάμε ότι σύμφωνα με τα ροζ αναγνώσματα ο ιδανικός άντρας πρέπει να συγκεντρώνει μια σειρά από ξεχωριστά προσόντα- να είναι όμορφος, πανέξυπνος, δυναμικός, οικονομικά ευκατάστατος, γενναιόδωρος, επιτυχημένος επαγγελματικά, γοητευτικός, αθλητικός, δεινός εραστής αλλά πιστός. Με άλλα λόγια δεν είναι εύκολη υπόθεση να εντοπίσεις και να προσελκύσεις έναν τέτοιο άντρα. Προκειμένου λοιπόν να αποκτήσει η ηρωίδα αυτό το ‘έπαθλο’ θα χρειαστεί να ανταγωνιστεί και να κερδίσει με θεμιτά και αθέμιτα μέσα τις άλλες γυναίκες.
5. Κάθε άλλη γυναίκα σε αυτού του τύπου τα Άρλεκιν είναι σχεδόν πάντα εχθρός, μια ανταγωνίστρια που πρέπει να βγει από τη μέση. Η ηρωίδα έχει συνήθως μία ή δύο πιστές φίλες και οι υπόλοιπες γυναίκες είναι αδίστακτες αντίζηλοι που της βάζουν εμπόδια που πρέπει να υπερπηδήσει ώστε να καταφέρει να βρεθεί δίπλα στον άντρα των ονείρων της. Οι έννοιες αλληλεγγύη και φεμινισμός είναι απαγορευμένες στα ροζ αναγνώσματα, καθώς ο ανταγωνισμός θεωρείται μέρος της γυναικείας φύσης και όχι κοινωνική κατασκευή. Τα παραλογοτεχνικά βιβλία, άλλωστε, είναι γεμάτα σεξιστικά στερεότυπα: η κακιά πεθερά, η σέξι διαβολική αντίπαλος, η ασχημούλα, ζηλιάρα αδερφή, συνάδελφος ή φίλη που θα προδώσει την πρωταγωνίστρια αλλά και η πιστή φίλη που θα της σταθεί μέχρι το τέλος. Έχουμε δηλαδή να κάνουμε με καρικατούρες ηρώων καλών ή κακών χωρίς ενδιάμεσες αποχρώσεις.
6. Να προσθέσω επίσης ότι η ροζ λογοτεχνία προωθεί συστηματικά τον ετεροφυλόφιλο τρόπο ζωής και τον έγγαμο βίο αγνοώντας τις γυναίκες διαφορετικής σεξουαλικότητας που είναι παραγκωνισμένες.
7. Η ροζ παραλογοτεχνία ασχολείται πολύ με το σώμα με την έννοια ότι οι σελίδες των ροζ αναγνωσμάτων είναι γεμάτες από επιφανειακές περιγραφές σωμάτων: μαθαίνουμε πόσο νέο, όμορφο, γυμνασμένο, ηλιοκαμένο, καλοντυμένο, σέξι είναι το σώμα των ηρώων και των ηρωίδων μας, χωρίς να γίνονται αναφορές στην ουσία της σωματικής εμπειρίας, στον τρόπο για παράδειγμα που μια γυναίκα βιώνει το γήρας, τη φυσική φθορά, την ερωτική επιθυμία ή έστω στους τρόπους με τους οποίους επηρεάζεται ένα γυναικείο σώμα από την εγκυμοσύνη, την εμμηνόπαυση ή τη χρόνια ασθένεια.
Στη καλή λογοτεχνία οι ηρωίδες δεν διεκδικούν τον άντρα αλλά την αυτονομία τους. Η πορεία τους προς την αυτογνωσία περνά μέσα από τη ρήξη με τις κοινωνικές προσδοκίες, την αποδοχή των βαθύτερων επιθυμιών τους, την αναγνώριση των λαθών και των παθών τους, το συναισθηματικό ρίσκο, τον πειραματισμό όσον αφορά τη σεξουαλικότητά τους, την προσπάθεια κατάρριψης των έμφυλων στερεοτύπων, τη γυναικεία αλληλεγγύη.
Η σχέση της ηρωίδας με το σώμα της και τον χρόνο που περνά αντιμετωπίζεται με ειλικρίνεια και ρεαλισμό. Οι περιγραφές δεν παραμένουν επιδερμικές, όπως στη ροζ παραλογοτεχνία. Η ερωτική επιθυμία, ο φόβος της φθοράς και οι ψυχοσωματικές εκδηλώσεις τους δεν αγνοούνται, ούτε θεωρούνται ταμπού, μετατρέπονται αντίθετα στο εργαλείο με το οποίο η συγγραφέας θα προσεγγίσει και θα αναλύσει τους χαρακτήρες.
Και με αυτό τον τρόπο η αληθινή λογοτεχνία προσφέρει στη σύγχρονη αναγνώστρια όλα αυτά που απουσιάζουν από την παραλογοτεχνία: την ανατροπή των σεξιστικών στερεοτύπων, την κοινωνική ευαισθησία, την αίσθηση ύπαρξης μιας κοινότητας γυναικών με κοινά γνωρίσματα και ενδιαφέροντα, κοινές διεκδικήσεις και αγώνες, και φυσικά το ψυχολογικό βάθος των χαρακτήρων.
Πολύ απλά η καλή λογοτεχνία αποτελεί το ισχυρότερο αντίδοτο στον αβαθή και πρόχειρο τρόπο με τον οποίο η παραλογοτεχνία παρουσιάζει τις ανθρώπινες σχέσεις και στις σεξιστικές αντρικές και γυναικείες καρικατούρες που προωθεί ως πρότυπα έμφυλης συμπεριφοράς.
Η Εύα Στάμου είναι πεζογράφος, ψυχοθεραπεύτρια και Δρ. ψυχολογίας. Μυθιστορήματά της έχουν μεταφραστεί στα ιταλικά και αραβικά και διηγήματά της στα αγγλικά, γαλλικά, δανικά, ιταλικά και λιθουανικά. Έχει γράψει τέσσερα μυθιστορήματα, τρεις συλλογές διηγημάτων (η μία υποψήφια του βραβείου Διαβάζω) και δυο δοκιμιακά βιβλία. Αρθρογραφεί στην Athens Voice, τη Book Press και την Athens Review of Books.
