 |
| Από αριστερά προς δεξιά: Καταρίνα Φόλκμερ, Σέλβα Αλμάδα, Βίκυ Τσελεπίδου, Αναστασία Γρηγοριάδου, ©AILF |
31 Μαρτίου 2026
Έμφυλα ζητήματα και οι απεικονίσεις τους στη λογοτεχνία κατέλαβαν μεγάλο μέρος των συζητήσεων του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας. Οι εντυπώσεις μας και κάποιες σκέψεις. Κεντρική εικόνα: Σέλβα Αλμάδα, Καταρίνα Φόλκμερ, Βίκυ Τσελεπίδου, @AILF
Γράφει η Φανή Χατζή
Το πρώτο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας ολοκληρώθηκε χθες και αδιαμφισβήτητα άφησε πολύ θετική αίσθηση. Στο φιλόξενο περιβάλλον της Τεχνόπολης συγκεντρώθηκε μεγάλο μέρος του βιβλιοφιλικού κοινού, όχι μόνο της Αθήνας, αλλά και άλλων πόλεων. Συγγραφείς, αναγνώστριες, άνθρωποι του χώρου, αλλά και τουρίστες που ήρθαν από το εξωτερικό ειδικά για το φεστιβάλ, απόλαυσαν τους εξαιρετικούς συγγραφείς, η επιλογή των οποίων θέτει πολύ υψηλά τον πήχη για τις μελλοντικές οργανώσεις του ίδιου αλλά και συναφών φεστιβάλ. Συνολικά, το τριήμερο κινήθηκε με ακρίβεια στους χρόνους και, με τη συμβολή πολλών εργαζομένων και εθελοντριών, σε αρμονική ροή. Το συνεχές ομιλιών, υπογραφών και εκδηλώσεων δεν εξάντλησε το κοινό, όπως συνηθίζεται σε τέτοιες περιπτώσεις.
Οι ειδικά διαμορφωμένες ευρύχωρες αίθουσες της Τεχνόπολης φιλοξένησαν μέσα σε τρεις μέρες, μεταξύ άλλων, τον αποδέκτη του Νόμπελ Λογοτεχνίας για το 2025 Λάσλο Κρασναχορκάι, τον βραβευμένο με Μπούκερ 2025 Ντέιβιντ Σολόι αλλά και τον παλαιότερο νικητή Πολ Λιντς, μία από τις σημαντικότερες Αμερικανίδες πεζογράφους, τη Νικόλ Κράους και την Αργεντίνα Σέλβα Αλμάδα που φλερτάρει διαρκώς με το Διεθνές Μπούκερ. Ελληνίδες και Έλληνες συγγραφείς πλαισίωσαν τα πάνελ δίνοντας στους ξένους φιλοξενούμενους τον απαραίτητο χώρο και χρόνο να συστηθούν στο κοινό τους, ενώ οι παράλληλες δράσεις πλαισίωσαν όμορφα τις κεντρικές εκδηλώσεις. Διαβάστε αναλυτικά για την πρώτη ημέρα εδώ.
Οι κεντρικές θεματικές του φεστιβάλ παρείχαν καταρχήν καλές κατευθυντήριες γραμμές, στην πράξη, πάντως, αποδείχτηκαν πιο ενδεικτικές. Ειδικά στις συζητήσεις περί φύλου, στις οποίες εστιάζουμε, οι συντονιστές παρέκκλιναν από το προγραμματισμένο «θέμα», σχεδόν ενοχλημένοι, προκειμένου να συστήσουν πληρέστερα τους συγγραφείς δίπλα τους. Το φύλο κρίθηκε ως πολύ περιοριστικός φακός ανάγνωσης του έργου τους, ειδικά καθώς αυτή ήταν η πρώτη πανελλαδική γνωριμία με τους εν λόγω συγγραφείς.
Δεν είναι φόνος, είναι γυναικοκτονία
Αυτό το γενικό σχόλιο δεν ισχύει για την πολυαναμενόμενη και sold out εκδήλωση του Σαββάτου «Δεν είναι φόνος, είναι γυναικοκτονία», μια συζήτηση με εγγενές έμφυλο πρόσημο, που έμεινε εστιασμένη στην έμφυλη βία και στην οποία η Σέλβα Αλμάδα, η Καταρίνα Φόλκμερ και η Βίκυ Τσελεπίδου συνέβαλαν καθοριστικά. Με την καθοδήγηση της Αναστασίας Γρηγοριάδου το ζήτημα φωτίστηκε πολύπλευρα, με κάθε ομιλήτρια να εστιάζει σε καίριες πτυχές της έμφυλης βίας. Η Σέλβα Αλμάδα, που εξετάζει στα βιβλία της τον ματσισμό και τις γυναικοκτονίες στην Αργεντινή, ειδικά, με το βιβλίο Νεκρά κορίτσια (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος), έκανε λόγο για «κοινωνική τραγωδία» και αναφέρθηκε στους σημαντικούς αγώνες του κινήματος Ni Una Menos, που μεταξύ άλλων πέτυχαν και τη νομική κατοχύρωση της γυναικοκτονίας σε μια Καθολική και συντηρητική χώρα.
Η Καταρίνα Φόλκμερ (Wonderfuck, Στον γιατρό ή το Εβραϊκό πουλί) έθιξε μια λιγότερο αναγνωρισμένη πτυχή των γυναικοκτονιών, αυτών που συντελούνται εξαιτίας ιατρικής αμέλειας και μισογυνισμού, μιλώντας για την «ιεραρχία του πόνου», ενώ οδήγησε τη συζήτηση στις ρίζες της πατριαρχίας και τις δομικές έμφυλες ανισότητες, στις οποίες τα παιδιά συστήνονται από μικρά. Η Βίκυ Τσελεπίδου, συγγραφέας, μεταξύ άλλων, του πρόσφατου πολυφωνικού μυθιστορήματος Αγέλη (εκδ. Πατάκη) εισέφερε στη συζήτηση τα ευρωπαϊκά στατιστικά της έμφυλης βίας και έκανε λόγο για «έναν πόλεμο που απλά δεν έχει κηρυχθεί». Ως νομικός, υποστήριξε ότι η τυποποίηση της γυναικοκτονίας ως αυτόνομου εγκλήματος είναι πολύ σημαντική γιατί θα λειτουργεί αποτρεπτικά για τους δράστες, ενώ υπό τον ρόλο της ως εκπαιδευτικού εξέφρασε μεγάλη ανησυχία για τη συντηρητικοποίηση της νεολαίας, ως απόρροια της στενής σχέσης της πατριαρχίας με την ακροδεξιά.
Αρσενικό - Θηλυκό ή απλά λογοτεχνικοί χαρακτήρες
Το απόγευμα του Σαββάτου ξεκίνησε να διαφαίνεται το «πρόβλημα του φύλου» ως θεματικής επικεφαλίδας. Πίσω από τη συζήτηση «Αρσενικό, θηλυκό και η ιδέα του λογοτεχνικού χαρακτήρα», υπήρχε μια πολύ ωραία ιδέα: δύο συγγραφείς διαφορετικού φύλου που έχουν γράψει βιβλία με παρεμφερείς τίτλους, αλλά διαφορετική οπτική γωνία, ο Ντέιβιντ Σολόι (All that man is) και η Νικόλ Κράους (Τι σημαίνει να είσαι άντρας) κλήθηκαν να συνομιλήσουν. Με τις ερωτήσεις του Κώστα Καλτσά, μπήκαμε πράγματι στο συγγραφικό τους εργαστήρι, είδαμε τον τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνουν τους λογοτεχνικούς τους χαρακτήρες, αλλά και τις διαφορές στο ύφος τους. Η Κράους βυθίζεται στον εσωτερικό κόσμο των χαρακτήρων της, εμβαθύνοντας στη συναισθηματική τους κατάσταση, ενώ ο Σολόι δίνει ψήγματα εσωτερικότητας, αποφεύγοντας ενεργά την ψυχανάλυσή τους. Παρόλα αυτά, δεν φάνηκε να υπάρχουν διαφορές στη βάση του φύλου, όσο στον τρόπο γραφής των δύο συγγραφέων, οι οποίοι έβρισκαν όλο και περισσότερα κοινά καθώς προχωρούσε η συζήτηση.
Ο Σολόι επέμεινε σε μια καθολική θεώρηση της ανθρώπινης εμπειρίας, τονίζοντας ότι αυτό που τον ενδιέφερε και στη βραβευμένη Σάρκα (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη, εκδ. Ψυχογιός) είναι να απαντήσει στο ερώτημα «τι σημαίνει να είσαι ένα άτομο και σώμα σήμερα;». Η Κράους, από την άλλη, εντόπισε σε αρκετά σημεία την έμφυλη θεσιακότητα στις ηρωίδες της συλλογής διηγημάτων Τι σημαίνει να είσαι άνδρας (μτφρ. Ιωάννα Ηλιάδη, εκδ. Μεταίχμιο), όπως στο διήγημα «Ελβετία», το οποίο μάλιστα εκκινεί από μια δική της προσωπική εμπειρία ως έφηβης. Ούτε αυτή, όμως, ήθελε να περιοριστεί στο δίπολο αρσενικό-θηλυκό, αφού αυτό ακριβώς εντόπισε σαν το μεγάλο προνόμιο της συγγραφής˙ ότι μπορεί να «μπαίνει» σε άλλες ζωές που είναι τελείως διαφορετικές από τη δική της.
Ωστόσο, η συγγραφέας αναφέρθηκε σε μια σημαντική προσωπική εμπειρία, όταν ρωτήθηκε για το πρώτο μυθιστόρημά της, Man walks into a room (2002), που έγραψε στα εικοσιπέντε της χρόνια, που υποδεικνύει την διαφορετική μεταχείριση που επιφυλάσσει ο εκδοτικός χώρος στις γυναίκες συγγραφείς. Ως μια άγνωστη συγγραφέας στις αρχές του αιώνα, για να αποφύγει τον υποτιμητικό χαρακτηρισμό του chick-lit, έπλασε έναν άνδρα πρωταγωνιστή παρόλο που εκκινούσε από τη δική της εμπειρία με τη μνήμη και νοσταλγία: «Το να γράψω με ανδρική φωνή ήταν ο τρόπος μου να μιλήσω για κάτι πολύ προσωπικό, αλλά ταυτόχρονα να με πάρουν στα σοβαρά ως συγγραφέα».
Έχει η γραφή φύλο; Δεν θα μάθουμε ποτέ
Παρόμοια αμηχανία με τα όρια της θεματικής του φύλου ένιωσε και η Σοφία Νικολαΐδου που αναμετρήθηκε με τον Σολόι την επόμενη ημέρα. Μέσα από μια γουλφική ρήση («ο συγγραφέας είναι ανδρόγυνο πλάσμα»), έθεσε πρωταρχικά το επίμαχο ερώτημα στον συνομιλητή της, συμπληρώνοντας «να ξεμπερδεύουμε με το θέμα, για να περάσουμε στη Λογοτεχνία». Ο Σολόι φάνηκε επίσης διστακτικός να τεκμηριώσει είτε το «ναι» είτε το «όχι» ως απάντηση, αναγκασμένος να καταφύγει ξανά στο ζήτημα της πανανθρώπινης εμπειρίας. Μπλεγμένος δε στον κυκεώνα της «αρρενωπότητας» που τον ακολουθεί από την επομένη της βράβευσής του, ξεκαθάρισε ξανά ότι «το βιβλίο είναι για έναν άνδρα τον οποίο παρακολουθούμε στενά, αλλά δε θα ήθελα να το περιορίσουμε μόνο σε αυτή την ανάγνωση».
Η συζήτηση κινήθηκε σε πολύ υψηλό επίπεδο, με τις αιχμηρές ερωτήσεις της Νικολαΐδου να μπαίνουν σε μεγάλο βάθος, να διεγείρουν ειλικρινά το ενδιαφέρον του συγγραφέα και του κοινού, από το κινηματογραφικό «μοντάζ» της γραφής του και τις σκηνές σεξ μέχρι την δαρβινική ανάγνωση του βιβλίου του. Μίλησαν για καλά και κακά βιβλία, δηλαδή καλή και κακή χρήση της γλώσσας, το ύφος και τα ρίσκα της γραφής. Ο διάλογος έφτασε αναπόφευκτα στις μητρικές φιγούρες της Σάρκας που διαμορφώνουν τον ήρωα, στην ευθραυστότητά του και στον ρόλο του Ίστβαν ως πατέρα. Και κάπως έτσι το φύλο ήταν παρόν στη συζήτηση, παρόλο που δεν αναφέρθηκε ξανά ρητά. Και δεν πειράζει, θα συμπληρώσουμε εμείς.
Ποιος φοβάται το φύλο;
Όπως είχαμε παρατηρήσει πριν δύο χρόνια, στο πλαίσιο της 20ης ΔΕΒΘ, το φύλο εξακολουθεί να κατακλύζει τις συζητήσεις, όχι πάντα με τις καλύτερες προθέσεις. Η συμπερίληψή του ως ενός από τα θέματα «που απασχολούν και κινητοποιούν την παγκόσμια λογοτεχνία σήμερα», για να δανειστούμε τη φράση από το δελτίο τύπου του φεστιβάλ, ήταν απαραίτητη. Ως προκαθορισμένη επικεφαλίδα, όμως, διαβάστηκε ως «υποχρεωτική» κατεύθυνση, που περιόρισε τους συγγραφείς, και έτσι αποκλείστηκε από νωρίς η ουσιαστική συζήτηση επ’ αυτού. Το φύλο, έτσι, διαφάνηκε ως κάτι επιβεβλημένο, που «φοριέται» με το ζόρι, και εντέλει, πάλι, ο «κακός» της υπόθεσης.
Στην πραγματικότητα, η πολιτισμική επίδραση του φύλου σήμερα, ως θεωρητικού και ακτιβιστικού πεδίου, μας έχει ωθήσει ούτως ή άλλως σε νέους, διευρυμένους όρους σκέψης και αυτοί αναδύθηκαν πιο οργανικά σε συζητήσεις που δεν κινήθηκαν προγραμματικά γύρω από αυτή τη θεματική. Για παράδειγμα, το Σάββατο, στο πλαίσιο της συζήτησης «Η ελπίδα ως σφάλμα» που μοιραία οδηγήθηκε γύρω από την ακροδεξιά στροφή στην Ευρώπη με αφορμή το Herscht 07769 (μτφρ. Μανουέλα Μπέρκι, εκδ. Πόλις), η Κάρολιν Έμκε (Εναντίον του μίσους, μτφρ. Χρήστος Αστερίου, εκδ. Πόλις) αναφέρθηκε στις «μαύρες τρύπες της ιστορίας μας», με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις όψεις του Ολοκαυτώματος για τις οποίες δεν μιλάμε, όπως το κουίρ ολοκαύτωμα. «Αν θέλουμε να αναδυθεί η ελπίδα σήμερα πρέπει να δούμε ολιστικά την ιστορία μας και όχι μεμονωμένα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Φύλο και Λογοτεχνία: Δύο μη ανταγωνιστικά πεδία
Αυτή η ολιστική προσέγγιση στη θέαση της ιστορίας είναι και το βασικό αίτημα για τη θέαση της λογοτεχνίας σήμερα. Αυτό, όμως, προϋποθέτει να εγγραφεί το «φύλο» στο συνειδητό μας σαν κάτι που συνυπάρχει με την «καλή λογοτεχνία», που εκπορεύεται από αυτή. Δεν βρισκόμαστε σε αυτό το σημείο. Οι εμπορικές, εκδοτικές και θεματικές ταμπέλες με τις οποίες κατηγοριοποιούνται οι συγγραφείς σήμερα το αποδεικνύουν. Οι μεν μιλούν για τα «μεγάλα» ζητήματα, για τον υπαρξισμό, την πολιτική, τη φιλοσοφία, οι δε για πιο «μικρά», το σώμα, το φύλο, το κουίρ. Αν επιχειρούσαμε μια δημοσκόπηση στο κοινό που συνέρρευσε στις εκδηλώσεις, θα βλέπαμε ότι αυτές οι διακρίσεις έχουν οδηγήσει και σε αναγνωστικές αγκυλώσεις. Κι αν δεν μάθαμε αν είναι έμφυλη η γραφή, η πρόσληψη της γραφής είναι σίγουρα έμφυλη.
Το πλαίσιο ελευθερίας που προσφέρει ένα λογοτεχνικό φεστιβάλ ήταν μια καλή ευκαιρία να ανατραπούν τα στερεότυπα, να αναδειχθούν οι συγγραφείς στο σύνολο της ευρυμάθειάς τους και να συνομιλήσουν πέρα αλλά και κατά πλάτος των ταυτοτήτων τους. Και πράγματι, δόθηκαν τέτοιες ευκαιρίες, όταν για παράδειγμα, η Καταρίνα Φόλκμερ, μολονότι μίλησε το Σάββατο για το σώμα και το φύλο, θεματικές με τις οποίες έχει «ταυτιστεί», την Κυριακή ενεπλάκησε σε συζήτηση για τη γερμανική και βρετανική ταυτότητα, το Ολοκαύτωμα, το Brexit, τη μετανάστευση, χάρη στις ερωτήσεις της Δανάης Σιώζιου. Ή όταν δύο πολύ διαφορετικοί συγγραφείς, ο Κρασναχορκάι και η Αλμάδα ερωτήθηκαν αμφότεροι σε ξεχωριστές στιγμές για τον ρυθμό της γραφής τους και το κοινό μπόρεσε να διακρίνει τις συγγραφικές και όχι έμφυλες αποκλίσεις τους.
Στον θετικό απολογισμό ενός πραγματικά καλοστημένου και προσεγμένου φεστιβάλ, που εισέφερε πολύ σημαντικό πνευματικό κεφάλαιο, θα κλείσουμε με μια ευχή δημιουργικής εμπλοκής για το μέλλον. Ας γίνονται οι θεματικές κάθε φεστιβάλ ή έκθεσης διεισδυτικοί άξονες που διατρέχουν όλες τις συζητήσεις, που εμπλέκουν όλες και όλους τους συγγραφείς, προς μια πραγματικά «ολιστική» θέαση της λογοτεχνίας, που θα σημαίνει, βέβαια, ότι το φύλο και η λογοτεχνία δεν θα αλληλοαποκλείονται, αλλά θα εφάπτονται.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.
